Zou jij uitkeringsfraude melden op een kliklijn?
Het aantal meldpunten voor uitkeringsfraude in Nederland neemt toe. Uit onderzoek van EenVandaag blijkt dat inmiddels meer dan 200 gemeenten een dergelijk meldpunt hebben. Zou jij uitkeringsfraude melden op zo'n kliklijn?
Kliklijn bellen (@Freepik)
In 2021 beschikten 196 van de 352 gemeenten (56%) over een meldpunt voor uitkeringsfraude. Dit aantal is nu gestegen naar 208 van de 342 gemeenten (61%).
De meldpunten bieden meestal diverse opties om vermoedens van fraude te melden. Bijna altijd kunnen burgers telefonisch contact opnemen of een online formulier invullen.
Naast de toename in kliklijnen zijn er ook 26 gemeentes die juist afscheid hebben genomen van hun kliklijn. Dit gebeurde bijvoorbeeld in Leiden, waar de gemeenteraad dit realiseerde met een aangenomen motie.
'Mensonterend'
Thomas van Halm, SP-raadslid in Leiden, diende de motie in die leidde tot het opheffen van de kliklijn. Hij beschouwt het als "mensonterend en stigmatiserend voor mensen in de bijstand" dat inwoners van Leiden anoniem vermoedens over bijstandsfraude konden melden via een meldpunt.
"Het veroorzaakt angst en onzekerheid, terwijl er al gemeentelijke diensten zijn die fraude bestrijden. Een kliklijn draagt niets bij, behalve wantrouwen en verdeeldheid in de samenleving. Fraude moet uiteraard worden aangepakt, maar het gaat om de juiste balans," stelt Van Halm. "Er zijn bedrijven en zorgorganisaties die voor miljarden frauderen, terwijl deze meldlijn zich richtte op mensen met een bijstandsuitkering. Het aansporen van burgers om elkaar aan te geven is niet de juiste aanpak."
Volgens Van Halm voelen mensen in de bijstand zich door kliklijnen bespied door hun buren, terwijl de meeste meldingen volgens hem ongegrond zijn. "Veel mensen hebben bovendien onvoldoende begrip van de regels om fraude objectief te kunnen beoordelen."
'Essentieel dat we een kliklijn hebben'
In Leiden is men gestopt met de kliklijn, maar de meeste gemeenten blijven deze gebruiken. Neem bijvoorbeeld Rotterdam, waar VVD-wethouder Tim Versnel tevreden is met hoe het werkt.
"Het is niet zozeer dat ik enthousiast ben over onze kliklijn, zoals hij in de volksmond wordt genoemd, maar ik vind het wel essentieel dat we hem hebben. Fraude met bijstandsuitkeringen komt helaas voor. Hoewel het niet vaak voorkomt, zijn er altijd behoorlijk wat mensen op de hoogte van de fraude. En dat kan leiden tot een sterk knagend gevoel van onrecht," zegt hij.
"Ik vind het erg belangrijk dat, als er sprake van is, mensen ook bij de overheid terechtkunnen om iets aan dat gevoel van onrecht te doen."
In 2023 heeft de gemeente Rotterdam, na meldingen via de kliklijn, 650.000 euro aan bijstand teruggevorderd. De gemeente ontving dat jaar via het meldpunt 710 meldingen over mogelijke bijstandsfraude, maar in 77 procent van de gevallen bleek daar uiteindelijk niets van waar te zijn.
De Rotterdamse wethouder maakt zich geen zorgen dat een kliklijn het wantrouwen tussen burgers zou kunnen vergroten. "Integendeel, denk ik. Het versterkt juist de sociale cohesie in wijken wanneer het eerlijk werkende deel van de buurt beseft dat er anderen zijn die zich er wel erg gemakkelijk van afmaken," aldus de Rotterdamse wethouder.
Fraudewet
Dat er steeds meer meldpunten bijkomen, verbaast universitair hoofddocent Paulien de Winter van de Universiteit Utrecht niet. Ze doet onderzoek naar handhaving en toezicht binnen het sociale domein. Ze merkt dat dit aansluit bij een trend die sinds de invoering van de 'Fraudewet' (Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW-wetgeving) in Nederland zichtbaar is.
De Winter: "Rond 2010 was ‘fraude mag niet lonen’ een veelgebruikte uitspraak in het Nederlandse debat over sociale zekerheid. Het politieke en publieke debat in Nederland werd sterk beïnvloed door het idee dat misbruik en fraude in de sociale zekerheid streng bestraft moesten worden."
Volgens De Winter sluit deze ontwikkeling ook aan bij de grotere toegankelijkheid van de overheid en technologische vooruitgang. "Waar vroeger een online formulier ongewoon was, is het nu steeds meer de norm."
De Winter vermoedt dat het afschaffen van meldpunten door 26 gemeenten te maken kan hebben met een veranderende tendens in handhavingsbeleid en een gewijzigde kijk op uitkeringsgerechtigden. "De 'Fraudewet' was aanvankelijk zeer strikt, maar momenteel is er meer ruimte voor maatwerk en een menselijker benadering, mede door de Toeslagenaffaire. We zien nu een verschuiving van streng naar minder streng handhaven."