Vrijdag de 13e, ben jij bijgelovig?

Vrijdag de dertiende wordt door veel mensen als een ongeluksdag beschouwd, en mijden afspraken buiten de deur of zijn dan extra voorzichtig in het verkeer om alle mogelijk onheil te voorkomen. Ben jij bijgelovig?

Zwarte kat! (@Freepik)

Er is een reeks speculatieve verklaringen voor vrijdag de dertiende als ongeluksdag, maar deze berusten gewoonlijk op interpretatie achteraf.

De oudste gebeurtenis die in de joods-christelijke traditie naar onheil op vrijdag de dertiende zou verwijzen is de tiende plaag van Egypte. Het allereerste Pascha was gepland op een sjabbat, zaterdag de 14e Nisan. Die sabbat begint echter op vrijdagmiddag 18.00 uur en omvat in de westerse tijdsopvatting de nacht van vrijdag de 13e. In de joodse tijdsopvatting eindigde de dag echter met de avond, zodat de vrijdag er niets mee te maken had. Volgens het Bijbelboek Exodus stierven in die nacht alle eerstgeborenen van mens en dier.

Een andere verklaring is dat vrijdag de dag is waarop Jezus werd gekruisigd. Als die dag dan ook nog samenvalt met het ongeluksgetal 13, moet deze dag volgens het volksgeloof extra ongeluk veroorzaken. De vrijdagen kunnen ook een kwade naam gekregen hebben omdat de Romeinen op die dag door doodvonnissen voltrokken. Ook in Engeland werd de doodstraf op een vrijdag voltrokken.

Er wordt ook wel gesteld dat vrijdag de dertiende is afgeleid van een Noorse sage. Twaalf goden hielden een diner in Walhalla (de hemel), waarop plotseling de kwaadaardige god Loki, de god van chaos en leugens, onuitgenodigd binnenkwam en Baldr, de god van de vreugde, doodschoot, waardoor de aarde in rouw gedompeld werd.

Dit bijgeloof van miljoenen mensen heeft invloed op de economie: in de Verenigde Staten verzuimen opvallend veel mensen hun werk en worden zakelijke transacties uitgesteld. Ook wordt er beweerd dat de meeste vliegtuigen geen 13e rij zouden hebben, dat gebouwen geen 13e verdieping zouden hebben, althans niet bij nummering in de liften, en dat er in ziekenhuizen geen operatiekamers met het nummer 13 te vinden zijn.

In Nederland is het niet zo dat vrijdag de dertiende meer ongelukken brengt. Integendeel: er komen op vrijdag de dertiende juist minder ongevalsmeldingen binnen dan op andere dagen bij de verzekeraars, volgens het Centrum voor Verzekeringsstatistiek. Dit zou veroorzaakt kunnen worden doordat mensen op die dag extra voorzichtig zijn, of zelfs thuisblijven. In de psychologie wordt ook gesproken over triskaidekaphobia en paraskevidekatriafobie, de angst voor vrijdag de dertiende. In de zwaarste gevallen van deze irrationele angst durven mensen op die dag hun huis niet uit te komen.

Een bijgeloof (ook wel volksgeloof) is het geloof dat er iets veroorzaakt kan worden door bovennatuurlijke krachten of machten. Door bepaalde handelingen uit te voeren zou men deze krachten kunnen neutraliseren, oproepen of bijsturen. Meestal heeft het betrekking op het verwerven van geluk en het afweren van ongeluk.

Veel sporters hebben vaste gewoonten voor een belangrijke wedstrijd, om zo het geluk af te dwingen. Voetbal en bijgeloof zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Al tientallen jaren gaan er verhalen rond van de meest bijzondere vorm van bijgeloof. Van eerst de rechter schoen aantrekken tot seks voor de wedstrijd en van hinkelend het veld in tot plassen in een voetbalbroekje. 

Veel mensen mijden een zwarte kat en openen geen paraplu in huis omdat dat ongeluk zou brengen. Wanneer iemand per ongeluk een spiegel breekt zou dit zelfs zeven jaar lang ongeluk brengen. Daarentegen plukken we graag een klavertje vier omdat ze geluk brengen. 

Ook alledaagse gewoonten kunnen zijn oorsprong hebben in bijgeloof; Iemand gezondheid wensen als hij niest. Vroeger geloofde men dat de ziel even het lichaam verliet als men niesde. Een snelle zegenwens zou demonen ervan weerhouden de ziel te vangen. Als men niesde moest je snel je hand voor de mond doen, anders kon de duivel binnenglippen.

Maar veel bijgeloof klinkt ons anno 2024 vreemd in de oren:

• Doe nooit de voordeur open als de achterdeur ook open staat. Zo komen kwade geesten het huis binnen. 
• Het krijgen van een koude rilling schrijft men zelfs nu nog toe aan het feit dat er iemand over het graf loopt waarin je op het einde van jouw vorige leven was begraven.
• Als een jongen en een meisje tegelijkertijd gapen, zijn zij verliefd op elkaar.
• Kinderen met een magere moeder zouden voornamelijk lijken op hun vader, terwijl kinderen van dikkere vrouwen meer op hun moeder zouden lijken.
• Wie veel mosterd eet zou kunnen gaan liegen.
• Als geliefden elkaar zeep gaven, zouden ze gauw uit elkaar gaan, zei men. Als iemand een stuk zeep liet vallen, was dat een teken dat er bezoek kwam.