Den Haag in oorlogstijd, films uit de periode 1940-1945

Ter gelegenheid van 75 jaar vrijheid in 2020 heeft het Haags Gemeentearchief amateurfilms verzameld over Den Haag tijdens de Tweede Wereldoorlog. Uit deze aangrijpende en indrukwekkende beelden is een compilatie samengesteld.

Mobilisatie
Het verhaal begint met de mobilisatie van Den Haag, enkele dagen voor de Duitse inval in Polen op 1 september 1939. De inwoners van Den Haag verzamelen zich om het laatste nieuws te horen. Op het Malieveld verzamelen Nederlandse soldaten zich. Vanaf station Staatsspoor, nu het Centraal Station, vertrekken opgeroepen verlofgangers en reservisten naar hun eenheden.

Na de mobilisatie worden er in de stad schuilplaatsen en schuilkelders gebouwd. Op 10 mei 1940 vallen de Duitsers ons land binnen. De film neemt ons mee naar de korte luchtoorlog rond Den Haag en laat de neergestorte Duitse transportvliegtuigen zien in het Haagse Bos en in de weilanden tussen Den Haag en Delft.

Capitulatie
Na de capitulatie trekken Duitse troepen met manschappen en materieel de stad binnen. De film toont het veranderende straatbeeld in Den Haag, onder andere door het plaatsen van Joodse verbodsborden en de invoering van de Jodenster.

Dagelijks leven
Ook is te zien dat de inwoners van Den Haag gewend raken aan de aanwezigheid van de bezetter en aan de keerzijde van de bezetting: schaarste. Voedsel, brandstof en andere goederen worden op de bon gedaan, en verduisteringsmaatregelen kosten tientallen Hagenaars het leven.

De voetbalcompetitie ging ondertussen gewoon door. De film toont unieke beelden van de wedstrijd VUC-Longa om het algehele landskampioenschap in het seizoen 1943-1944.

Atlantikwall
Eind 1942 worden grote delen van Den Haag ontruimd voor de aanleg van de Atlantikwall. Bijna 150.000 mensen moeten hun huizen verlaten en elders onderdak zoeken. We zien de bouw van bunkers langs de kust en in de duinen; hindernissen op het strand en in de vloedlijn moeten een geallieerde landing tegenhouden.

Hongerwinter
Tijdens de bezetting worden voedsel en brandstof steeds schaarser. In het najaar van 1944 stopt de aanvoer van kolen en voedsel. De film bevat aangrijpende beelden van filmer Rudi Hornecker over de beruchte hongerwinter.

Bombardement Bezuidenhout
Op 3 maart 1945 worden het Bezuidenhout en het gebied rond het Korte Voorhout per vergissing gebombardeerd door Engelse vliegtuigen. Het werkelijke doelwit waren V2-installaties in het Haagse Bos. Door het bombardement ontstaan grote branden en zien we hoe bewoners de stad ontvluchten richting Voorburg. Op kleurenbeelden, gefilmd na de bevrijding door een Amerikaanse soldaat, is de omvang van de schade goed te zien.

Voedseldroppings
Onder de naam Operatie Manna droppen honderden geallieerde bommenwerpers eind april 1945 voedsel, onder andere boven vliegveld Ypenburg en renbaan Duindigt. Het afgeworpen voedsel wordt verzameld en naar distributiepunten gebracht.

Bevrijding
Op 5 mei 1945 wordt Nederland bevrijd en de bevolking van Den Haag stroomt enthousiast de straten in. Pas op 8 mei komen de eerste Canadezen Den Haag en Voorburg binnen. Voor de Duitsers blijft alleen de terugtocht naar Duitsland over.

Direct na de bevrijding richt de woede van de bevolking zich op NSB’ers en hun collaborateurs. De film toont hoe leden van de Politieke Opsporingsdienst hen onder grote publieke belangstelling uit hun huizen halen en inrekenen. Inwoners van Den Haag geven ook hun woede af door kantoorinventaris op straat te gooien en in brand te steken. De toorn is vooral gericht op vrouwen die omgang hadden met Duitsers: zij worden kaalgeschoren, met pek besmeurd en vervolgens triomfantelijk rondgeleid.

Op 6 juni 1945 maakt koningin Wilhelmina, teruggekeerd uit Engeland, een uitgebreide rondrit door Den Haag, onder meer via de Weimarstraat. Praktisch iedereen is uitgelopen.

De stad na de bevrijding
Op de beelden van na de bevrijding is de schade die Den Haag tijdens de Duitse bezetting opliep goed te zien. Kort na de bevrijding begint men met het slopen van bunkers en tankmuren en met het ruimen van hindernissen en mijnenvelden.

Dat het leven snel weer op gang komt, tonen opnamen van de promotietour voor de film Air Force in juli 1945. Terrassen zitten vol, mensen zien er weldoorvoed en netjes uit. De zware vijf jaren lijken even vergeten—tot de stoet langs het volledig verwoeste Korte Voorhout rijdt.