Verstandelijk beperkte verdachten vaak niet herkend bij politieverhoor

Ongeveer een derde van de verdachten die door de politie worden verhoord, blijkt een licht verstandelijke beperking te hebben. Toch wordt deze beperking in de praktijk zelden herkend. Uit onderzoek van criminoloog Robin Kranendonk blijkt dat slechts bij 4 procent van de onderzochte verdachten deze kwetsbaarheid vooraf bekend was, terwijl er bij 44 procent duidelijke signalen waren. Daardoor krijgen veel van deze mensen een regulier verhoor, met vragen die ze niet begrijpen en zonder aangepaste begeleiding. Dat vergroot het risico op foute of onvolledige verklaringen.

Een licht verstandelijke beperking betekent vaak een IQ tussen de 50 en 75, gecombineerd met moeite in sociale situaties. Deze mensen zijn oververtegenwoordigd in de strafrechtketen, zowel als verdachte als slachtoffer. Toch weten ze hun beperking vaak goed te verhullen, bijvoorbeeld door moeilijke woorden te gebruiken of zich streetwise voor te doen. Volgens sociaal werker Anita Stigter en advocaat Wikke Monster is het daardoor lastig om door hun gedrag heen te prikken. Dit leidt tot misverstanden tijdens het verhoor, en soms tot verklaringen die de waarheid niet weerspiegelen.

Veel van deze verdachten weigeren bovendien juridische bijstand. Dat komt niet per se door wantrouwen, maar vaker doordat ze simpelweg niet goed begrijpen wat een advocaat doet. In zaken waarbij wél bekend was dat de verdachte een beperking had, zat er bijna altijd een advocaat bij. In de overige gevallen was dat veel minder vaak zo. De impact hiervan kan groot zijn: een verkeerde verklaring kan gevolgen hebben voor de uitkomst van een zaak en de positie van de verdachte binnen het rechtssysteem.

Er bestaan binnen de politie wel protocollen en trainingen voor het omgaan met kwetsbare verdachten. Maar de inzet van gespecialiseerde verhoorders is niet verplicht en wordt in de praktijk nauwelijks toegepast bij veelvoorkomende criminaliteit. Juist bij dat soort zaken is de groep met verstandelijke beperkingen sterk vertegenwoordigd. Volgens verhoorexpert Fons Sarneel is het bovendien lastig om in korte tijd te herkennen of iemand een beperking heeft, zeker wanneer die persoon zich verbaal sterk presenteert.

Onderzoeker Kranendonk pleit voor verplichte scholing binnen de politie en meer bewustwording in verhoorsituaties. Verhoorders zouden standaard eenvoudige taal moeten gebruiken, rustig moeten spreken en korte vragen stellen. Niet alleen voor de verdachte zelf, maar ook om de betrouwbaarheid en eerlijkheid van het strafproces te waarborgen.