Toegenomen antisemitisme Nederland na bloedbad 7 oktober 2023

Drie jaar na de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 blijft antisemitisme in Nederland en de rest van Europa een thema voor veiligheidsdiensten, vanwege de hoge dreiging tegen Joodse instellingen. In Nederland waren er in maart en april aanslagen op Joodse doelen, onder meer in Rotterdam en Amsterdam. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) handhaafde in juni dreigingsniveau 4 van 5 en noemt de oorlog rond Iran een factor die de kans op aanslagen vergroot.

Antisemitisme in Nederland: aanslagen in Rotterdam en Amsterdam
Op 13 maart ging een explosief af bij een synagoge in Rotterdam. Een dag later volgde een explosie bij een Joodse school in Amsterdam. De groep Harakat Ashab al-Yamin al-Islamiyyah eiste beide aanslagen op, evenals een aanslag in Luik.

Kort na de explosie in Rotterdam hield de politie vier jonge verdachten uit Tilburg aan, van 17, 18 en 19 jaar. Volgens het Openbaar Ministerie (OM) wilden zij de Joodse gemeenschap "ernstige vrees aanjagen". Ze worden verdacht van het veroorzaken van een explosie, van brandstichting en van poging tot brandstichting met een terroristisch oogmerk. Later volgden meer aanhoudingen, onder wie een man die wordt verdacht van het voorbereiden van een aanslag op een synagoge in Heemstede. Minister Van Weel van Justitie en Veiligheid zei dat de jonge verdachten waarschijnlijk zijn geronseld.

Op 9 juni stonden zes verdachten tussen de 17 en 23 jaar oud voor de rechter in Rotterdam. Vijf komen uit Tilburg, één uit Amsterdam. Vier van hen bekenden de explosie bij de synagoge. Hun advocaten zeggen dat zij niet wisten wat een synagoge is. Het OM stelt dat zij hadden moeten weten dat het om een synagoge ging en spreekt van een terroristische aanslag. Volgens het OM zouden twee oudere verdachten, van 19 en 23 jaar, de aanslag hebben aangestuurd en de vier anderen 3.000 euro hebben gegeven.

Eind augustus waren vier jonge verdachten vrij onder voorwaarden, met een enkelband en een avondklok. De rechtbank wil snel een onderzoek ter plaatse bij de synagoge, omdat daarmee kan worden vastgesteld of de verdachten wisten dat het om een Joods gebouw ging. Een datum voor de inhoudelijke zitting is nog niet bekend.

Iran en de aanslagen: wat is bekend over de opdrachtgevers
In maart achtte het Haagse anti-terrorismecentrum ICCT Iraanse betrokkenheid waarschijnlijk, maar hard bewijs ontbrak. Volgens het centrum past het ronselen van tieners voor betaalde aanslagen in een bredere trend. Ook passen de incidenten volgens Koen Aartsma van Instituut Clingendael bij de werkwijze van Iran.

In mei werd in Turkije een Irakese man aangehouden, die daarna aan de Verenigde Staten is uitgeleverd. Hij wordt verdacht van het coördineren van aanslagen op Joodse instellingen in Nederland. Volgens het Amerikaanse ministerie van Justitie zat hij achter vier aanslagen in Nederland: de explosies bij de synagoge in Rotterdam en de Joodse school in Amsterdam, een brandstichting bij een Amerikaanse bank op de Zuidas op 15 maart en een poging tot brandstichting in Nijkerk op 3 april. De NCTV schrijft dat in mei een verdachte is aangehouden die daders zou ronselen in opdracht van de Iraanse Revolutionaire Garde. De onschuldpresumptie geldt voor alle verdachten.

Antisemitisme in Nederland: dreigingsbeeld van NCTV, AIVD en CIDI
De NCTV schrijft in het dreigingsbeeld van 30 juni dat pro-Iraanse extremistische groepen en individuen zich vooral richten op Israëlische, Joodse en Amerikaanse doelwitten. Hetzelfde geldt voor personen die in opdracht van de Iraanse staat handelen. Het raamakkoord tussen de VS en Iran neemt dat gevaar volgens de dienst niet weg.

De inlichtingendienst AIVD schrijft in het jaarverslag over 2025 dat het dreigingsbeeld voor Nederland in tachtig jaar niet zo ernstig is geweest. De dienst wijst daarbij op de internationale geopolitieke situatie en op meer terroristische dreiging vanuit jihadisme. Ook Hamas is volgens de AIVD een dreiging in Europa: enkele aangehouden personen worden, naast hun lidmaatschap van Hamas, verdacht van het voorbereiden van aanslagen op Joodse of Israëlische doelen. De strafrechtelijke onderzoeken lopen nog.

Het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) registreerde in 2025 in totaal 281 antisemitische incidenten, tegen 421 in 2024 en 379 in 2023. Dat is minder dan in 2024, maar nog altijd ruim meer dan in het decennium vóór 2023. Het CIDI signaleert ook meldingsmoeheid binnen de Joodse gemeenschap.

Antisemitisme in Europa: aanvallen in meerdere landen
De groep die de aanslagen in Nederland opeiste, claimt ook aanvallen in andere Europese landen. In Londen werden eind maart vier ambulances van de Joodse hulporganisatie Hatzola in brand gestoken. Op 29 april werden in de wijk Golders Green twee Joodse mannen gestoken. De politie noemt dit een terroristisch incident, en de groep eiste de aanval op. Volgens Euronews had de Britse politie toen 26 mensen aangehouden voor de verschillende aanvallen sinds het begin van de oorlog tegen Iran op 28 februari.

Op 11 juni riepen 22 landen, onder wie de VS en Europese staten, Iran in een gezamenlijke verklaring op te stoppen met aanvallen op hun grondgebied. Zij veroordeelden de inzet van criminele bendes door Iraanse veiligheidsdiensten.

Het Duitse meldpunt RIAS registreerde in 2025 in heel Duitsland 8.725 antisemitische incidenten. Volgens de Duitse federale aanklager zouden er in 2025 aanslagplannen zijn geweest tegen Volker Beck, voorzitter van de Duits-Israëlische Vereniging. In de zomer van 2025 werden in Brussel foto's en namen van Joodse inwoners openbaar aangeplakt.

Beveiliging werkt door in het dagelijks leven
Na de explosie in Rotterdam stelde de gemeente Amsterdam extra beveiliging in. Na de aanslag op de Joodse school kregen alle Joodse scholen in de stad direct extra beveiliging. Ook elders in Europa zijn Joden voorzichtiger geworden. Gady Gronich, directeur van de Europese Rabbijnenconferentie, controleert zijn auto voordat hij instapt. Robby Rajber, oud-voorzitter van de Joodse sportvereniging Makkabi München, stond in 2024 maandenlang onder bescherming van gewapende persoonsbeveiligers. Hij zegt zich niet te willen verstoppen en draagt nog altijd een keppel.

Joodse Amsterdammer (@Gemini-AI-impressie)
Joodse Amsterdammer (@Gemini-AI-impressie)