Toezichthouders: nieuwe Inlichtingenwet voor AIVD en MIVD gaat te ver

De toezichthouders op de Nederlandse inlichtingendiensten hebben forse kritiek geuit op de nieuwe Inlichtingenwet die het kabinet wil invoeren. Volgens de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) worden de bevoegdheden van de AIVD en de MIVD flink uitgebreid, terwijl het toezicht daarop juist afneemt. Beide colleges reageerden in het kader van de internetconsultatie op het wetsvoorstel.

Het kabinet wil de geheime diensten meer mogelijkheden geven omdat de dreiging vanuit het buitenland toeneemt en tegenstanders volgens het kabinet slimmer en sneller opereren. De colleges erkennen dat de geopolitieke situatie ingrijpend is veranderd, maar vinden dat het kabinet daarin doorslaat.

Kritiek op de Inlichtingenwet: bevoegdheden versus controle
CTIVD-voorzitter Hugo Hillenaar zegt dat niet vergeten mag worden wat de wet juist moet beschermen. Hij benadrukt dat de democratische rechtsorde door de herziening niet zelf in gevaar mag komen. TIB-voorzitter Anne Mieke Zwaneveld stelt dat grotere bevoegdheden vragen om sterkere bescherming en toezicht, en dat het wetsvoorstel dat niet regelt.

Minister Dilan Yeşilgöz van Defensie zei bij de presentatie van de wet dat er voldoende waarborgen zijn en dat Nederland zijn vijanden met de eigen rechtsstaat bestrijdt.

Jaar lang volgen van "evidente tegenstanders"
Nu moeten de diensten elke drie maanden opnieuw toestemming vragen om iemand te hacken, te volgen of af te luisteren. In de nieuwe Inlichtingenwet kunnen ze een hele organisatie aanmerken als "evidente tegenstander" en vervolgens een jaar lang iedereen volgen die daar lid van is. Het gaat dan bijvoorbeeld om Russische hackers, Chinese spionnen of terroristen van IS.

De toezichthouders vinden dat de diensten te veel vrijheid krijgen om te bepalen wie er allemaal aan zulke organisaties gelieerd zijn. Hillenaar geeft als voorbeeld een universiteit die samenwerkt met een aangemerkte tegenstander. In dat geval wordt niet meer apart getoetst of onderzoek naar een medewerker van die universiteit nodig is, ook niet als die medewerker zelf niet weet van de samenwerking.

Zorgen over bulkdata en inzet van AI
De toezichthouders maken zich daarnaast zorgen over zogenoemde bulkdata: datasets met gegevens over grote groepen mensen, van wie de meesten geen onderwerp van onderzoek zijn. Diensten kunnen deze data bijvoorbeeld krijgen door een zeekabel af te tappen of door ze op de zwarte markt van hackers te kopen.

Hillenaar noemt als voorbeeld gegevens uit een bevolkingsonderzoek of de Odido-hack, waarin ook informatie staat over mensen die niets te maken hebben met spionage of terrorisme. Volgens de CTIVD mogen zulke gegevens niet onbeperkt worden gebruikt in onderzoeken of gedeeld worden met buitenlandse diensten. In het voorstel mogen bulkdatasets al met AI worden doorzocht, terwijl diezelfde datasets nog niet zijn goedgekeurd voor doorzoeking door mensen.

Nieuw toezichtcollege krijgt minder middelen
De wet voegt de CTIVD en de TIB samen tot één nieuwe toezichthouder: het College voor Toetsing en Toezicht. Volgens de huidige toezichthouders leidt dat niet tot een sterker, maar tot een zwakker toezicht. Zij wijzen erop dat er te weinig garanties zijn dat het nieuwe college voldoende bevoegdheden en middelen krijgt om zijn taak uit te voeren, terwijl het nieuwe college 30 procent van de huidige leden verliest.

De nieuwe wet maakt het daarnaast mogelijk om in buitengewone omstandigheden het staatsnoodrecht toe te passen, mits het parlement daarmee instemt. De toezichthouders vinden de formulering hiervan te ruim, wat volgens hen tot onduidelijkheid en onvoorspelbaarheid in de toepassing kan leiden.

Reacties op de nieuwe Inlichtingenwet
Bert Hubert, voormalig medewerker van de AIVD en oud-toezichthouder, zegt dat hij de toezichthouders nog nooit zo kritisch heeft gezien en dat hij begrijpt dat zij zich zorgen maken over mensenrechten. Bij een aantal voorstellen twijfelen de colleges zelf of deze wel passen binnen het Europees recht. Volgens Hubert probeert het kabinet het gewoon, in de wetenschap dat een eventuele zaak bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens jaren zou duren.

De TIB en de CTIVD hopen dat hun kritiek leidt tot aanpassingen in het definitieve wetsvoorstel. Zij benadrukken dat de optelsom van alle maatregelen volgens hen een verontrustend beeld oplevert. Uit de stukken blijkt verder dat het kabinet eerdere inbreng van de colleges tot nu toe nauwelijks heeft meegenomen.

AIVD Hackathon (@Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst op AI achtergrond)