Ophef over activistische XR-ambtenaren na boerenprotest

Het boerenprotest in Den Bosch tegen het intrekken van vergunningen van vijf pluimveehouders heeft de discussie aangewakkerd over de invloed van activistische ambtenaren op het Nederlandse landbouwbeleid. Aanleiding is onder meer de oprichting van de XR-ambtenarengroep binnen Extinction Rebellion, een netwerk van ambtenaren dat volgens critici te veel invloed heeft op het overheidsbeleid.

In de podcast Op Z'n Kop! gaan Marianne Zwagerman en Rick van Velthuysen hierover in gesprek met Jean Rummenie, oud-staatssecretaris en jarenlang werkzaam op het ministerie van Landbouw. Zwagerman ziet de oprichting van de ambtenarengroep als voorbeeld van wat zij noemt ongewenste beïnvloeding van het beleid door niet-gekozen ambtenaren.

Boerenprotest in Den Bosch als aanleiding
Bij het provinciehuis in Den Bosch demonstreerden honderden boeren tegen het intrekken van de vergunningen van vijf pluimveehouders. Hun vergunningen vervallen omdat de bedrijven te veel stikstof uitstoten in nabijgelegen natuurgebieden en hun plannen om de uitstoot te beperken volgens het provinciebestuur ondermaats zijn. (NOS) De Provinciale Staten van Noord-Brabant kwamen speciaal terug van reces om over het besluit te debatteren, op verzoek van de oppositiepartijen BBB, 50Plus, ChristenUnie-SGP, CDA, FVD en de PVV.  Bij het protest waren de boerenorganisaties LTO, ZLTO en Farmers Defence Force betrokken. 

Na afloop van het debat hield de provincie voorlopig vast aan de intrekking, al zou het provinciebestuur nog eenmaal met de vijf ondernemers in gesprek gaan. Zwagerman en Van Velthuysen spraken tijdens het protest met boeren over de persoonlijke gevolgen van de druk op hun bedrijven.

XR-ambtenarengroep binnen de overheid
Zwagerman wijst op de oprichting van de XR-ambtenarengroep binnen Extinction Rebellion. Volgens haar zijn hierbij vooral rijksambtenaren betrokken, maar ook medewerkers van waterschappen en provincies. Zij stelt dat deze ambtenaren eisen dat de regering een klimaatcrisis en een nationale noodsituatie uitroept, wat volgens haar vergaande maatregelen mogelijk zou maken.

Zwagerman noemt dit een vorm van macht zonder democratisch mandaat, gefinancierd door de belastingbetaler. Zij vraagt zich af of ambtenaren die actief zijn binnen klimaat- of milieuorganisaties hun activisme voldoende kunnen scheiden van hun functie.

'Dan ga je de politiek in'
Ook Rummenie, jarenlang werkzaam op het ministerie van Landbouw, maakt zich zorgen over de opstelling van sommige ambtenaren. Hij vindt dat ambtenaren een eigen mening mogen hebben, maar dat daar een verantwoordelijkheid tegenover staat.

Rummenie roept ambtenaren op hun ambtseed opnieuw te lezen. Wie zich daar niet aan wil houden, kan volgens hem beter de politiek in gaan om daar zijn mening te verkondigen.

Term 'ecoterreur' zorgt voor discussie
Zwagerman gebruikt in het gesprek de term 'ecoterreur' voor wat zij ziet als de combinatie van ambtelijke macht, activistische rechters en juridische procedures tegen boeren. Zij noemt dit letterlijk een vorm van terrorisme. Ze verbindt deze uitspraak aan de gevolgen die het landbouw- en milieubeleid volgens haar heeft voor boeren, onder wie een jonge boer die op 22-jarige leeftijd het bedrijf van zijn vader moest overnemen, nadat hij zijn vader dood in de melkput had aangetroffen.

Volgens Zwagerman zijn er boeren die door de druk in de sector in ernstige psychische problemen zijn geraakt. Zij spreekt in dit verband van dodelijke slachtoffers.

Wie bepaalt het beleid?
Het gesprek raakt aan de bredere vraag wie het beleid in Nederland uiteindelijk bepaalt. Zwagerman vindt dat niet-gekozen ambtenaren en maatschappelijke organisaties te veel invloed krijgen, waardoor de verhouding tussen politiek, ambtenaren en maatschappelijke organisaties onder druk komt te staan.

Rummenie benadrukt daarnaast het belang van loyaliteit van ambtenaren aan hun functie. Een persoonlijke overtuiging geeft volgens hem niet automatisch de vrijheid om die overtuiging in de functie te laten meewegen. De discussie gaat daarmee niet alleen over het recht op een mening, maar ook over hoe persoonlijke overtuigingen zich verhouden tot ambtelijke neutraliteit en verantwoordelijkheid.