Weinig vertrouwen in gepresenteerde stikstofplannen

Het kabinet-Schoof heeft na maanden overleg gisteren zijn langverwachte Startpakket Nederland van het slot gepresenteerd, een document van twaalf pagina’s dat volgens premier Dick Schoof ‘geleidelijk in dit jaar’ de vergunningsverlening weer vlot moet trekken. Minister van Landbouw Femke Wiersma spreekt van ‘een eerste stap’ en verzekert: “We zorgen ervoor dat Nederland uiteíndelijk van het slot gaat.” De kans dat dat gaat lukken is zachtst gezegd niet heel erg groot, want zoals al verwacht werd zijn de gepresenteerde plannen van het inmiddels gebruikelijke niveau.

Het pakket bevat vooral maatregelen die al langer in de pijplijn zaten. Er komt opnieuw geld voor vrijwillige bedrijfsbeëindiging, een regeling om het aantal dieren per hectare te verlagen en een beloning voor boeren die natuurbeheer combineren met landbouw. De juridisch meest omstreden stap is het optrekken van de zogenoemde rekenkundige ondergrens van 0,005 mol stikstof per hectare per jaar naar 1 mol. Dat moet 2.500 zogenoemde PAS-melders (boeren en kleine bedrijven die nooit een volwaardige vergunning kregen) in één klap legaliseren, maar het kabinet wacht eerst een spoedadvies van de Raad van State af, dat waarschijnlijk negatief zal adviseren.

Tegelijk wordt een regionaal spoor bewandeld: rond de kwetsbare Natura 2000-gebieden Veluwe en Peel verschijnt een bufferzone van 250 meter waar circa 1.800 agrarische bedrijven hun emissies drastisch moeten inperken, (vrijwillig) moeten verplaatsen of uiteindelijk moeten stoppen. Het kabinet reserveert naar verluidt vier tot zeven miljard euro om die operatie te ondersteunen en kondigt trajectcontroles voor autoverkeer aan om ook de mobiliteitssector te laten bijdragen.

Op langere termijn wil Wiersma afrekenen met wat zij het ‘stikstofspook’ noemt. De centrale doelstelling verschuift van natuurbescherming in afzonderlijke gebieden naar absolute uitstootplafonds per sector: min 50 procent voor industrie en bouw en tussen 42 en 46 procent voor de landbouw in 2035 ten opzichte van 2019. Daarmee negeert zij de Haagse rechtbank, die in een toonaangevende uitspraak de deadline op 2030 zette; het kabinet rekent op succes in hoger beroep.

Die ambitie stuit op stevige juridische en politieke kritiek. In een vertrouwelijk advies verklaarde de landsadvocaat al eerder deze week dat nieuwe vergunningen alleen houdbaar zijn als het pakket de uitstoot aantoonbaar doet dalen en zover is het nog lang niet. Onder kabinetspartners VVD en NSC circuleerden voorstellen voor bredere zones en scherpere dwingende instrumenten, maar BBB hield de rug recht: dwang en onteigening blijven taboe.

De breuklijnen in de coalitie werken ondertussen door in de beeldvorming. VVD- en NSC-bewindslieden maken er geen geheim van dat zij ‘bloemetjes en een enkel koetje’-romantiek zoals BBB de vee-industrie graag voorstelt niet kunnen rijmen met de economische realiteit, terwijl BBB verwijt dat juist die partijen het land ‘gegijzeld’ houden met juridisch perfectionisme. Een debat na het mei-reces belooft een herhaling van eerdere confrontaties, waarbij VVD en NSC geregeld samen met de oppositie optrekken en Wiersma het zwaar krijgt.

Buiten Den Haag is het enthousiasme ook beperkt. Bouwers, werkgevers en milieubeweging trokken gezamenlijk op, en dat is hoogst zeldzaam, en waarschuwden: “Door het uitstellen van noodzakelijke politieke keuzes wordt de rekening nu gelegd bij de natuur, woningzoekenden en ondernemers.” Wiersma pareerde dat verwijt met de belofte dat een nieuw vergunningsstelsel ‘gebaseerd op beter zicht op de staat van de natuur’ na de zomer klaar is.

Provinciale bestuurders houden het voorlopig bij scepsis. In Noord-Brabant stelt gedeputeerde Wilma Dirken: “Er is duidelijk veel meer nodig dan in het huidige maatregelenpakket van het Rijk is opgenomen.” Drenthe noemt het plan ‘een eerste stap’, maar waarschuwt via gedeputeerde Gert Jan Schuinder dat ‘bij deze taken knaken horen’ en eist ‘een juridisch verankerde aanpak’. Acht Veluwe-gemeenten zien ‘onvoldoende toekomstperspectief’ en klagen dat er ‘nauwelijks geld’ is om doelen te halen.

Uit de agrarische hoek klinkt een gemengd geluid. Belangenorganisatie LTO is in principe tevreden met de verhoging van de ondergrens en de herziening van het vergunningssysteem, maar stelt wel: “Alleen door én de wet aan te passen én werk te maken van minder stikstofuitstoot kunnen we de stikstofcrisis definitief achter ons laten.” Tegelijkertijd vindt actiegroep AgrActie dat emissiereductie de verkeerde maat is en dat ammoniakcijfers niets zeggen over natuurkwaliteit.

Intussen stapelen de economische gevolgen zich op. Ruim 100.000 geplande woningen, honderden kilometers dijkversterking en miljarden aan verduurzamingsprojecten wachten op een vergunning. Werkgevers waarschuwen voor blijvende schade aan het vestigingsklimaat. Tegelijk ligt er Europese druk: Nederland moet de instandhoudingsdoelen voor Natura 2000 halen, anders dreigen forse boetes en rechtszaken bij het Europees Hof van Justitie, iets waarop de landsadvocaat in haar memo fijntjes wijst.

De tijdlijn is krap. Voor Prinsjesdag wil Wiersma met een ‘substantieel uitgewerkte’ update komen, mét concretere instrumenten én financiering. Daarna volgen een nieuw Raad van State-advies, parlementaire beraadslagingen en onderhandelingen met provincies over de precieze invulling in gebiedsprogramma’s. Als alles meezit, kan het nieuwe vergunningenstelsel eind 2025 van kracht worden, maar bij elk juridisch of politiek obstakel dreigt verdere vertraging. Het mag duidelijk zijn dat de kans op een onvertraagd proces nihil kan worden geacht.

Toch blijft de minister onverminderd positief. “Met dit startpakket ligt er een fundament waarmee we in de toekomst gaan afrekenen met het stikstofspook”, verklaarde zij vrijdag. Premier Schoof voegde daar aanmerkelijk voorzichtiger aan toe: “Geen stappen zetten zou slechter zijn dan de stappen die we nu hebben gezet.”