Atheïstenclub ruziet over genderkwestie

De Freedom From Religion Foundation (FFRF), een prominente Amerikaanse organisatie die zich inzet voor een sterke  scheiding tussen kerk en staat, is het toneel geworden van een hoogoplopende discussie over gender, transrechten en vrijheid van meningsuiting. De kwestie heeft geleid tot het vertrek van drie invloedrijke atheïsten: Richard Dawkins, Steven Pinker en Jerry Coyne. Wat begon met een reeks artikelen over de definitie van vrouw-zijn, escaleerde al snel in een debat over censuur, ideologie en de grenzen van vrijdenken.

De ophef begon met de publicatie van een artikel op de website van de FFRF, getiteld What is a Woman? Dit stuk, geschreven door Kat Grant, een non-binaire auteur en actief lid van de organisatie, stelde dat ‘een vrouw is wie zegt dat ze dat is.’ Grant verwierp traditionele definities van vrouw-zijn, zoals het hebben van een baarmoeder of de mogelijkheid tot voortplanting, omdat deze transvrouwen en intersekse personen uitsluiten. In het artikel riep Grant op tot een model van genderdiversiteit waarin vrouw-zijn wordt gedefinieerd op basis van persoonlijke identiteit in plaats van biologische kenmerken.

Hoewel Grants stuk bijval kreeg van sommigen, was er ook al snel kritiek. Evolutiebioloog en erelid van de FFRF Jerry Coyne, voelde zich geroepen om een tegengeluid te laten horen. In zijn artikel, Biology is not Bigotry, verdedigde hij een biologische definitie van geslacht, waarbij hij stelde dat sekse wordt bepaald door gameten: eicellen voor vrouwen en spermacellen voor mannen. Coyne wees Grants benadering af als ‘ideologisch’ en betoogde dat gevoelens en identiteit geen biologische realiteiten kunnen veranderen.

Coynes artikel werd kort na publicatie op de FFRF-website voorzien van een disclaimer waarin werd gesteld dat de inhoud niet noodzakelijkerwijs de standpunten van de organisatie weerspiegelde. Kort daarna verwijderde de FFRF het artikel volledig, onder druk van kritiek uit progressieve hoek. In een verklaring noemden co-voorzitters Dan Barker en Annie Laurie Gaylor vervolgens het publiceren van Coynes artikel ‘een beoordelingsfout’ en stelden dat het stuk ‘niet in overeenstemming was met de waarden en principes’ van de organisatie.

Coyne reageerde fel op het besluit. Hij beschuldigde de FFRF van censuur en van het promoten van een ‘quasi-religieuze’ genderideologie. In een open brief bij zijn vertrek stelde hij dat de organisatie was afgeweken van haar oorspronkelijke missie en nu tendentieuze politieke standpunten innam die wetenschappelijke feiten negeerden. Coyne verweet de FFRF dat het debat over geslacht werd beperkt door dogmatische opvattingen die eerder aan religie dan aan vrijdenken doen denken.

De situatie escaleerde verder toen Richard Dawkins en Steven Pinker, beide prominente wetenschappers en erelid van de FFRF, ook hun vertrek aankondigden. Dawkins, onder andere bekend van bestsellers als God als misvatting, Het grootste spektakel ter wereld en De zelfzuchtige genen, bekritiseerde de organisatie in harde bewoordingen. Hij noemde Grants artikel ‘mal en onwetenschappelijk’ en beschuldigde de FFRF van paniekvoetbal door Coynes reactie zonder overleg te verwijderen. Dawkins sprak van ‘hysterische reacties van voorspelbare groepen’ en stelde dat de FFRF een nieuwe religie van genderideologie oplegt.

Steven Pinker sloot zich bij Dawkins aan en verklaarde dat de FFRF niet langer een verdediger van vrijheid van religie was, maar een organisatie die dogma’s oplegt. Pinker bekritiseerde de het verwijderen van het stuk van Coyne en de excuses die daarop volgden voor de publicatie ervan. Hij noemde die een aanval op de rede en de wetenschappelijke integriteit.

De Freedom From Religion Foundation staat nu voor een lastig dilemma. Aan de ene kant blijft de organisatie toegewijd aan haar kernmissie: de scheiding van kerk en staat verdedigen. Volgens co-voorzitter Gaylor is de steun aan LGBTQIA+-rechten een integraal onderdeel van die missie, aangezien religieuze invloed vaak wordt gebruikt om deze rechten te ondermijnen. Ze benadrukte dat de groeiende meningsverschillen over gender waarschijnlijk onvermijdelijk waren en dat de FFRF zich niet laat intimideren door het vertrek van prominente leden.

Aan de andere kant heeft de kwestie de organisatie verdeeld en haar geloofwaardigheid onder sommige aanhangers aangetast. Critici, onder wie Coyne, Dawkins en Pinker, stellen dat de FFRF zich heeft laten meeslepen door een progressieve ideologie die weinig te maken heeft met de oorspronkelijke doelstellingen. Volgens hen dreigt de organisatie af te glijden naar heel andere doelen dan de oorspronkelijke en verliest ze daardoor aan focus en legitimiteit.

De discussie over gender binnen de FFRF is illustratief voor de veel bredere spanningen binnen atheïstische en seculiere gemeenschappen. Terwijl sommige atheïsten progressieve sociale bewegingen omarmen, vrezen anderen dat ideologische overtuigingen, zoals genderidentiteit, de plaats innemen van religieuze dogma’s. De kritiek van Coyne, Dawkins en Pinker roept vragen op over de grenzen van vrijdenken: hoe kan een gemeenschap die is gewijd aan rationaliteit en wetenschappelijke waarheid omgaan met onderwerpen die gevoelig liggen en vaak worden gepolitiseerd?

De FFRF heeft ondertussen aangegeven haar richtlijnen en interne processen te herzien om ervoor te zorgen dat haar publieke boodschappen beter overeenkomen met haar waarden. Of dit genoeg zal zijn om het vertrouwen van critici terug te winnen, valt nog te bezien. Voorlopig lijkt de organisatie vastbesloten om haar steun aan LGBTQIA+-rechten te blijven benadrukken, ondanks het risico dat dit tot verdere verdeeldheid leidt.