Elke sigaret kost je zo’n 20 minuten van je leven

Roken staat wereldwijd bekend als een van de belangrijkste vermijdbare oorzaken van ziekte en sterfte. Toch onderschatten veel rokers de ernst ervan en wordt de dagelijkse sigaret vaak gezien als een gewoonte waar men “niet zomaar aan doodgaat”. Nieuwe cijfers van onderzoekers aan het University College London (UCL) schudden deze gedachte flink op: elke sigaret verlaagt de levensverwachting met zo’n 20 minuten. Daarmee lijkt de eerdere alarmerende schatting van 11 minuten (uit een studie rond de eeuwwisseling) de helft te laag te zijn geweest.

Hoe dit verschil in schatting te verklaren valt, ligt vooral in de toegang tot betere en meer actuele gegevens. Er zijn tegenwoordig omvangrijke databases beschikbaar met statistieken over zowel mannelijke als vrouwelijke rokers, waardoor de nauwkeurigheid van de cijfers sterk is toegenomen. Bovendien gaat het niet alleen om de lengte van het leven, maar ook om de kwaliteit. De onderzoekers stellen dat een 60-jarige roker doorgaans het gezondheidsprofiel van een 70-jarige niet-roker heeft. Roken vreet namelijk voornamelijk aan de relatief gezonde jaren, in plaats van de periode aan het einde van het leven te bekorten die vaak toch al wordt gekenmerkt door ziekte of beperkingen.

De basis voor de herziene schatting van 20 minuten levensverlies per sigaret is gelegd door onderzoekers van University College London. Zij analyseerden data uit verschillende langetermijnstudies, waaronder de British Doctors Study (die al in 1951 begon en een van de eerste grote onderzoeken was naar de effecten van roken) en de Million Women Study (opgestart in 1996). De onderzoekers vergeleken de sterftekansen van rokers met die van niet-rokers en betrokken hierbij onder andere het gemiddeld aantal sigaretten dat dagelijks wordt gerookt.

In 2000 werd een veelvuldig geciteerd cijfer van 11 minuten korter leven per sigaret gepubliceerd in het tijdschrift BMJ. Destijds waren er nog minder uitgebreide datasets voorhanden. De UCL-onderzoekers combineren nu oude en nieuwe gegevens, waardoor ze tot een verfijndere en, zo blijkt, verontrustendere uitkomst komen. Het recente onderzoek stelt dat mannen per sigaret gemiddeld 17 minuten verliezen, terwijl vrouwen zelfs 22 minuten kwijtraken. Uitgaande van een gemiddelde komt dat neer op 20 minuten levensverlies per sigaret.

Vanuit epidemiologisch oogpunt is dit niet verrassend: verschillende vormen van kanker, hart- en vaatziekten en aandoeningen als COPD komen aantoonbaar vaker voor bij rokers. Bovendien zijn er meer gegevens verzameld over rookgedrag, de hoeveelheid nicotine in de tabak, de leeftijd waarop iemand start en verschillen in inhalatiediepte. Al deze factoren spelen een rol in de schade die roken op lange termijn veroorzaakt.

Vrouwen hebben meer te verliezen
De nieuwe analyse geeft dus expliciet aan dat vrouwen per sigaret meer minuten verliezen dan mannen. De oorzaak daarvan is nog niet tot in detail ontrafeld, maar er zijn verschillende verklaringen die wetenschappers suggereren. Vrouwen zouden een verhoogde gevoeligheid kunnen hebben voor bepaalde carcinogenen in sigarettenrook. Ook hormonale factoren en de manier waarop vrouwen biologisch reageren op tabaksrook, kunnen een rol spelen.

Naast biologische verklaringen kijkt men in sommige studies ook naar sociologische verschillen. Het rookpatroon verschilt: sommige vrouwen roken al vanaf jonge leeftijd intensiever of hebben mogelijk andere gewoontes (bijvoorbeeld hoe diep er geïnhaleerd wordt). Er is echter brede consensus dat elke extra sigaret, ongeacht of je man of vrouw bent, een groter risico op gezondheidsproblemen met zich meebrengt.

Jonger oud zijn
Een van de meest intrigerende onderdelen van de studie is de constatering dat rokers niet alleen in het totaal minder levensjaren hebben, maar ook kwalitatief achteruitgaan. “Dus een 60-jarige roker heeft meestal het gezondheidsprofiel van een 70-jarige niet-roker,” luidt een van de citaten uit de onderzoeken. Deze observatie vindt aansluiting bij eerdere bevindingen dat rokers gemiddeld evenveel gezonde jaren als totale levensjaren verliezen.

Dit betekent dat roken veelal de gezondste fase van iemands leven aantast. Waar sommigen denken dat ze alleen de laatste jaren kwijtraken, laten de cijfers zien dat rokers juist in de periode waarin ze normaal gesproken relatief fit zouden zijn, al te maken krijgen met ziektes en beperkingen. Chronische aandoeningen, variërend van hartfalen tot longkanker en van vaatvernauwing tot longemfyseem, kunnen zich in veel gevallen veel vroeger manifesteren dan bij niet-rokers.

Nederland
In Nederland was in 2023 ongeveer 19 procent van de bevolking van 18 jaar en ouder roker, volgens gegevens van het Trimbos-instituut. Dat percentage is de laatste jaren gestaag gedaald (in 2014 bedroeg het nog 25,7 procent). Desondanks blijft roken in Nederland de belangrijkste oorzaak van ziekte en sterfte. Ongeveer 9,4 procent van de totale ziektelast in Nederland is direct toe te schrijven aan tabaksgebruik, zo blijkt uit de Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) van 2018.

Jaarlijks sterven ruim 20.000 mensen in Nederland aan een ziekte die verband houdt met roken. Bij longkanker, een van de meest gevreesde rokersziektes, is 81 procent van de sterfgevallen te wijten aan roken. Voor COPD ligt dit cijfer op 77 procent. In totaal zijn er naar schatting 672.000 mensen chronisch ziek als gevolg van roken in Nederland, waaronder aandoeningen als longkanker, hart- en vaatziekten en andere chronische ziekten in het ademhalingsstelsel.

Erik van der Heijden, longarts en hoogleraar aan de Radboud Universiteit, geeft aan dat de toegenomen nadruk op de gezondheidsvoordelen van niet-roken vooral voor jongeren belangrijk is. Door de opkomst van vapes en e-sigaretten raken meer jongeren in de verleiding om te beginnen met roken. Volgens Van der Heijden is het vervolgens maar een kleine stap naar ‘gewone’ sigaretten, omdat de nicotineverslaving al is ontstaan.

Direct effect
De onderzoeksresultaten zijn niet alleen alarmerend, maar kennen ook een positieve insteek: ze laten zien dat stoppen met roken onmiddellijk effect heeft. Wanneer een gemiddelde roker van 10 sigaretten per dag op 1 januari stopt, kan hij of zij op 8 januari al een verloren dag aan levensduur hebben voorkomen, zo blijkt uit de analyse. Op 20 februari zou dat oplopen tot een week. Wie het niet-roken volhoudt tot 5 augustus, wint zelfs een hele maand aan leven.

Dit type rekenvoorbeelden maakt de gevolgen van roken minder abstract en vooral direct voelbaar. Vaak wordt gedacht dat de winst pas jaren later merkbaar wordt, maar de onderzoekers benadrukken dat het ‘nooit te laat is’ om te stoppen. De voordelen zijn voor alle leeftijden groot, aangezien elke niet-gerookte sigaret direct zorgt voor een kleinere kans op bijvoorbeeld hart- en vaatziekten en diverse kankersoorten.

Een belangrijk aandachtspunt is dat minderen met roken niet hetzelfde effect heeft als volledig stoppen. Er bestaat geen ‘veilige ondergrens’ voor roken; zelfs enkele sigaretten per dag houden een aanzienlijk gezondheidsrisico in. Onderzoekers spreken daarom over een ‘roltrap des doods’ waar je pas helemaal vanaf stapt als je totaal stopt met roken.

Gevolgen voor de volksgezondheid en het beleid
Doordat de schade van roken wereldwijd zo groot is, voelt de overheid in Nederland (en in veel andere landen) zich verplicht tot ingrijpen via wet- en regelgeving, voorlichting en accijnsverhogingen. De prijs van een pakje sigaretten is de afgelopen decennia flink gestegen, wat het aantal rokers uiteindelijk moet terugdringen. Voor sommige consumenten is roken echter dusdanig verslavend dat de kosten hen niet weerhouden.

Vanuit het Britse ministerie van Volksgezondheid en Sociale Zorg (Department of Health and Social Care) is het onderzoek aangejaagd om de urgentie te benadrukken en mensen aan te zetten tot stoppen. In Nederland wordt er eveneens actief gewezen op hulpmiddelen als de Rookvrij en Fitter-app en het persoonlijke Stoppen met Roken-plan van de overheid. De hoop is dat zulke initiatieven rokers de handvatten geven om uit de vicieuze cirkel van verslaving te breken.

Ministeries en gezondheidsinstituten benadrukken dat stoppen niet alleen individueel gezondheidswinst oplevert, maar ook financieel voordeel oplevert, zowel voor de roker als voor de samenleving. Gezondheidskosten die gerelateerd zijn aan de behandeling van ziekten als longkanker, hart- en vaatziekten en COPD lopen enorm op. De maatschappelijke winst van minder rokers is dus zeer aanzienlijk.

Hoewel de nieuwste analyses grotendeels uit Britse studies voortkomen, is het beeld in landen als Nederland, België en Duitsland vergelijkbaar. In Groot-Brittannië sterven ongeveer 80.000 mensen per jaar aan roken gerelateerde ziekten en is roken goed voor een kwart van alle kankersterfgevallen. In Nederland ligt dat aantal met ruim 20.000 sterfgevallen wat lager, maar de proporties zijn niet wezenlijk anders.

Ook elders in Europa en de rest van de wereld is roken een grote kostenpost voor de gezondheidszorg en de samenleving als geheel. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) sterven wereldwijd jaarlijks meer dan zeven miljoen mensen aan de gevolgen van roken. Het terugdringen van tabak is daarmee een belangrijke internationale prioriteit, wat leidt tot strengere wetgeving rond reclame en verpakking, hogere accijnzen en verdergaande initiatieven als ‘rookvrije zones’ op openbare plekken.

Voor wie nog rookt, maar graag zou stoppen: het lijkt moeilijker dan het is. Dat nu blijkt dat je ook nog veel langer kunt genieten van het feit dat het gelukt is, zou een extra motivatie kunnen zijn.