PVV blijft grootste, NSC gedecimeerd, vertrouwen in politiek daalt

In minder dan een jaar tijd heeft het politieke landschap in Nederland drastische verschuivingen ondergaan. Waar Nieuw Sociaal Contract (NSC) vorig jaar in de peilingen nog 31 zetels had en daarmee groter was dan de PVV met 19 gepeilde zetels, heeft de PVV inmiddels een dominante positie ingenomen met 37 gepeilde zetels. NSC is daarentegen gedaald naar slechts 4 zetels. Omdat de BBB op 7 zetels blijft staan, heeft het kabinet nu 68 gepeilde zetels en daarmee is het zijn meerderheid virtueel gezien ruimschoots kwijt. Bij de verkiezingen in november haalden de coalitiepartijen samen nog 88 zetels.

Tussen oktober vorig jaar en nu zijn vooral bij de PVV, NSC en het CDA de grootste bewegingen te zien. De eerste helft van 2023 werd gedomineerd door BBB, maar de introductie van NSC begin september zorgde voor een grote ommekeer. NSC steeg snel in de peilingen en werd de grootste partij. Vanaf eind oktober zette echter een geleidelijke, maar voortdurende daling in voor NSC. Bij de verkiezingen haalde Omtzigts partij nog 20 zetels, maar de daling zette door en versnelde tijdens de tijdelijke breuk in de formatie. Ondertussen klom het CDA gestaag en heeft inmiddels de vierde positie ingenomen met 13 zetels, de hoogste score sinds de Tweede Kamerverkiezingen van 2021.

De VVD maakte voorafgaand aan de verkiezingen de tactische fout om migratie tot het hoofdonderwerp van de verkiezingen te maken en samenwerking met de PVV nadrukkelijk niet uit te sluiten. Felle kritiek op migratie is al jarenlang de kern van de PVV en daardoor kon de VVD niet profiteren van die keuze. Tijdens het SBS-debat vlak voor de verkiezingen wist Geert Wilders zich dan ook met afstand het duidelijkst te profileren op het asiel- en migratiedossier. Dit leidde tot een snelle stijging van de PVV naar de eerste plaats, een positie die sindsdien niet meer is afgegeven. De VVD daarentegen haalde het laagste aantal zetels sinds 2006 en was direct de positie van grootste partij van Nederland kwijt.

De verschuivingen tussen partijen zijn duidelijk zichtbaar in de kiezersvoorkeuren:

PVV: behield tot juni meer dan 90% van zijn kiezers van november 2023, maar dat is nu gedaald naar 80%. Het verlies aan partijen aan de rechterkant wordt enigszins gecompenseerd door winst van kiezers die overstappen van NSC.

NSC: slechts 18% van de kiezers van november 2023 blijft de partij trouw. NSC verliest kiezers aan de PVV en het CDA en 20% van de voormalige NSC-kiezers weet niet op welke partij ze nu zouden stemmen. De partij trekt nauwelijks nieuwe kiezers aan.

CDA: winst is voornamelijk te danken aan het overstappen van kiezers van NSC en de VVD.

De electorale ontwikkelingen hebben ook hun weerslag op de politiek in Den Haag. De onzekerheid groeit of het kabinet de spanningen rondom asielmaatregelen zal overleven. Het vertrouwen in het kabinet is de afgelopen vier weken fors gedaald onder kiezers van alle partijen. Momenteel denkt 61% van de Nederlanders dat het kabinet vóór half 2025 zal vallen, terwijl 30% verwacht dat dit nog dit jaar gebeurt. Een maand geleden hoopte 27% dat het kabinet zou vallen; dat percentage is nu gestegen naar 35%.

De aanpak van migratie en het terugdringen van het aantal asielzoekers blijft een dominant thema. Deze maand lijkt beslissend te worden voor welke koers wordt ingezet en of de regeringspartijen tot een akkoord komen. Uit recente peilingen blijkt:

• 30% van de kiezers wil dat hun partij steun geeft aan de noodwet.
• 40% geeft de voorkeur aan steun voor de spoedwet.
• 26% wil geen van beide steunen. 

Er zijn duidelijke verschillen tussen de kiezers van verschillende partijen. Zo steunt 64% van de PVV-kiezers de noodwet, terwijl bij NSC slechts 22% dat doet.

Op de vraag welke partij het meest overeenkomt met hun standpunt over asiel en migratie, antwoordt 35% van de ondervraagden de PVV. PvdA/GroenLinks volgt op afstand met 14%, en de VVD wordt door 11% genoemd.

Er is ook debat over het gedrag van Geert Wilders op sociale media. Uit onderzoek blijkt dat 68% van de Nederlanders vindt dat Wilders zijn reacties op X zou moeten matigen. Onder PVV-kiezers deelt 31% deze mening. Daarnaast vindt 55% van de bevolking dat premier Schoof zijn oordeel zou moeten geven over harde tweets van Wilders, zoals die over de demonstratie van 7 oktober in Amsterdam en burgemeester Halsema.

Gezien de electorale ontwikkelingen van de afgelopen anderhalf jaar, is de verwachting dat ook in de komende periode grote verschuivingen zullen plaatsvinden. Net als de afgelopen jaren zullen deze verschuivingen waarschijnlijk niet tussen rechts en links plaatsvinden, maar vooral tussen het midden en rechts, of binnen het rechtse spectrum zelf.

Een mogelijke val van het kabinet kan onvoorspelbare gevolgen hebben voor de electorale verhoudingen. Dit kan een nieuwe dynamiek creëren met een grote impact op de positie van één of meerdere partijen. Hoewel het moeilijk is te voorspellen hoe dit voor elke partij zal uitpakken, lijkt het waarschijnlijk dat NSC geen prominente positie meer zal behalen en dat het CDA onder leiding van Bontenbal zijn electorale positie juist verder zal versterken.